در مورد وقوع انقلاب اسلامي ايران در ربع آخر قرن بيستم، تحليل هاي بسياري ارائه گرديده است. يكي از اين تحليل ها، از جمله علل و عوامل مهم وقوع انقلاب در ايران در دهه ي 50 شمسي را وجود اين وابستگي ايران به خارج و نوعي واكنش نسبت به اين وابستگي مي داند.

تداوم وابستگي ايران به كشورهاي مركز سرمايه، خصوصاً امريكا و نفوذ آن ها در نظام سياسي كشور ما، علي رغم ظواهر توسعه ي آن، غرور ملي و اسلامي ما را خدشه دار مي كرد. انديشمندان جامعه، از حوزه و دانشگاه به منظور يافتن ريشه هاي توسعه نيافتگي ايران، تداوم وابستگي و عقب افتادن از همگنان آسيايي مانند ژاپن، چين و حتي از كشورهاي امريكاي لاتين كه سابقه ي مستعمره بودن نيز داشتند، انديشه ي «بازگشت به خويشتن » و در بازگشت به اسلام و فرهنگ خودي را مطرح كردند.

اين انديشه را سيد جمال الدين اسد آبادي به هنگام اولين برخورد غرب با جوامع اسلامي در ميانه ي نوزدهم مطرح نمود. در طول اين مدت، انديشمندان مسلمان و ملّي بارها و بارها انديشه ي بازگشت به خويشتن را احيا كردند كه در شكل گيري نهضت ها و اقدامات انقلابي مؤثر واقع شد. اين انديشه بعد از شكست نهضت ملّي در سال 1322 و برقراري حكومت كودتا، به بارزترين شكل خود مطرح شد.

امام خميني (ره) در اقدامي عملي عليه نفوذ امريكا در ايران و در اعتراض به كاپيتولاسيون در اوايل دهه ي 1340 زمينه هاي انقلاب را فراهم كردند. انديشمندان ديگر با فعاليت هاي فرهنگي خود در دهه هاي 40 و 50 انديشه ي بازگشت به اسلام و فرهنگ خودي را تبليغ كردند.

در آن زمان، شرايط جامعه به گونه اي بود كه وابستگي ايران روز به روز به خارج بيشتر مي شد نشر انديشه ي بازگشت به «اسلام و ارزش هاي فرهنگي خودي» زمينه هاي مساعدي را براي انقلاب فراهم نمود تا اين كه در بهمن ماه 1357 انقلاب اسلامي با شعار «استقلال، آزادي، جمهوري اسلامي» به پيروزي رسيد. با دقت در اين شعار درمي يابيم كه تقدم شعار «استقلال» نشان دهنده ي اهميت قطع وابستگي، «آزادي» نشان ي مقابله با استبداد و «جمهوري اسلامي» نشان ي بازگشت به فرهنگ خودي است. از اين رو از يك ديدگاه انقلاب اسلامي واكنشي نسبت به موقعيت «پيراموني» ايران در نظام جهاني و وابستگي آن به مراكز سرمايه بوده است. راهي را نيز كه براي قطع اين وابستگي انتخاب كرده، بازگشت به خويشتن، يعني بازگشت به فرهنگ اسلامي است.

با توجه به همين ويژگي انقلاب اسلامي – يعني مقابله با مراكز سرمايه – در سال هاي اول انقلاب شاهد برخوردي جدي با نفوذ غرب، خصوصاً امريكا در ايران هستيم. تسخير سفارت امريكا و افشاي اسناد جاسوسي آن و اخراج مستشاران خارجي از جمله اقداماتي بود كه بدين منظور صورت گرفت همگامي با حركت هاي انقلابي در جهان، از جمله نهضت فلسطين نيز اقدام ديگري براي مقابله با سلطه ي مراكز سرمايه خصوصاً امريكا به شمار مي رود. متقابلاً مركز سرمايه – يعني امريكا و ساير كشورهاي غربي – هم با زمينه چيني داخلي براي كودتا (از جمله كودتاي نوژه) و تجهيز ضد انقلاب، تشديد تعارض هاي قوي و مسلح ساختن آنان و در نهايت تحريك همسايه ي غربي (عراق) براي حمله به ايران و تصرف مناطق نفت خيز به مقابله با اقدامات مذكور پرداختند. (صفحه ي 131و132)