مکتب هرات:

با شکل‌گيري مکتب هرات (اواخر قرن هشتم) عناصر چيني و بيزانس از نگارگري ايراني حذف گرديدند و اين مکتب به غناي ناب ايراني نزديک گرديد.

ويژگي‌هاي مکتب:

1. غني شدن رنگ‌ها
2. ترکيب‌بندي منسجم بر اساس دايره
3. روايت‌گري و توصيفي
4. ايجاد حالات رواني در پيکره‌ها
5. تأکيد و تمرکز بر شخصيت اصلي تصوير
6. پرسپکتيو مقامي
7. استفاده از کادر عمودي
8. رقم زدن نام هنرمند

نگارگران برجسته مکتب : «روح الله ميرک»، «مير خليل»، «مولا علي مصور»، «کمال الدين بهزاد»

آثار مهم مکتب: معراج نامه – شاهنامه‌ي بايسنغري – کليله و دمنه‌ي بايسنغري – مرقع گلشن (اثر بهزاد).

نکته:

شاهنامه‌ي بايسنغري شاهکار مکتب اوليه‌ي هرات است.

حضور کمال‌الدين بهزاد در اين عصر باعث تحولاتي در نگارگري ايران گرديد که گاهاً خود در مکتبي مجزا بررسي مي‌گردد.

از جمله تحولات ايجاد شده توسط بهزاد:

1. نوآوري در مضامين و موضوعات
2. نوآوري در تکنيک و اسلوب

بهزاد را سردمدار واقع‌گرايي در نگارگري ايراني مي‌دانند.

نخستين تک چهره‌سازي توسط بهزاد ايجاد شده است.

مکتب بغداد – تبريز (جلايري)

در انتهاي حکومت ايلخاني با مرکزيت شهر بغداد، هنرمندان تصويرگر با تلفيق دستاوردهاي مکاتب بغداد، تبريز يا مغولي و شيراز مکتبي را ايجاد نمودند که بعدها به مکتب جلايري يا مکتب بغداد – تبريز معروف گشت.

ويژگي‌هاي مکتب:

1. استفاده از تعداد محدود پيکره‌ها
2. ايجاد فضاي بيکران
3. نمايش طبيعت شاعرانه
4. وسعت و تنوع رنگي
5. ايجاد اسلوب نوين در نمايش عناصر معماري
6. طبيعت پردازي
7. گزينه‌ي رنگي (رنگ پردازي)

نگارگر برجسته‌ي مکتب: جنيد بغدادي با تخلص سلطاني.

آثار مهم مکتب: ديوان خواجوي کرماني.

مکتب شيراز:

عدم هجوم مغولان به شيراز و بازسازي آن باعث گرديد شيراز نيز به مثابه‌ي تبريز تبديل به يک مرکز هنري در دوره‌ي ايلخاني گردد. هنرمندان شيراز سعي در حفظ سنت‌هاي هنر تصويرسازي ايراني داشتند.

نکته:

مهمترين وجه تمايز مکتبي که در شيراز شکل گرفت با مکتب تبريز عدم الگو برداري از عناصر بيگانه (چين و بيزانس) بوده است.

ويژگي‌هاي مکتب:

1. الگو برداري از مکتب سلجوقي
2. ساده‌گرايي
3. استفاده از افق بلند و رفيع
4. عدم توجه به منظره پردازي
5. توجه و تأکيد بر موضوعات انساني و زندگي انسان
6. استفاده از کتيبه در فضاي تصوير
7. عدم القاي بعد حجم و فضا

نگارگران برجسته‌ي مکتب «پير احمد باغ شمالي»

آثار مهم مکتب: مونس الاحرار- خاور نامه (قديمي‌ترين نسخه‌ي مکتب)- شاهنامه‌ي ابراهيم سلطان – گلچين اسکندر سلطان – شاهنامه‌ي قوام الدين حسن.

مکتب اوليه ي تبريز (مغولي):

با حاکميت مغولان بر ايران که گستره‌ي امپراطوري آنها بسيار وسيع بود، نقاشان ممالک متفاوت از جمله چيني، بيزانسي، و ايراني از هم تأثير پذيرفتند، علاقه‌ي وافر مغولان به نقاشي چيني باعث رواج عناصر نقاشي چيني در ايران شد.

در اين دوره با مرکزيت تبريز مکتبي در ايران نضج گرفت که به مکتب اوليه تبريز معروف گرديد. اين مکتب آميزه‌اي از عناصر چيني، بيزانسي و ايراني است.

ويژگي‌هاي اين مکتب:

1. ساماندهي عناصر در کادر افقي
2. تأثيرات نقاشي چيني دوره‌ي تانگ و سونگ
3. واقع‌گرايي و دقت در طراحي مضامين
4. استفاده از رنگ نقره‌اي به مقدار زياد
5. نمايش توأم فضاي داخل و خارج (فضاي همزماني)
6. عناصر تصويري تيره‌تر از پس زمينه
7. عدم قرينه‌سازي در ترکيب‌بندي
8. ترکيب‌بندي عناصر به صورت دسته دسته در چند سطح
9. تنوع و وسعت رنگي

نگارگران برجسته‌ي مکتب: احمد موسي – خواجه عبدالحي – امير دولت‌يار – خواجه شمس‌الدين.

آثار مهم مکتب: منافع الحيوان – جامع‌التواريخ – شاهنامه‌ي دموت – ابوسعيد نامه – تاريخ چنگيزي.

نکته:

مجلس‌سازي – شيوه‌ي نوين توسط احمد موسي در اين دوره ابداع کردند.

نکته:

وجه مشترک نگاره‌هاي مکتب اوليه تبريز عناصر تيره‌تر از پس زمينه مي‌باشد.

مكتب اصفهاني :

تک چهره نگاري ، عمق نمايي و تفکيک فضاي مثبت و منفي ، اولين بار درمکتب نگارگري اصفهان مشاهده شدند. «رضا عباسي» را پايه گذار اين مکتب مي دانند.از ويژگي هاي ديگر اين مکتب مي توان از نقاشي به صورت رقعه ، استفاده از خطوط منحني ، استفاده از حداقل رنگ و استفاده از حالت توصيفي و بياني خطوط نام برد.

مکتب سلجوقي :

ويژگي هاي اين مكتب عبارتند از : رنگ هاي روحي و شفاف ، رعايت ترکيب بندي به صورت انباشته و رويهم ، قلم گيري مشکي در مرز پيکره ها.

مکتب صفوي :

ويژگي هاي اين مكتب عبارتند از : ايجاد عامل تحرک در پيکره ها ، تنوع در ترکيب بندي ، ايجاد فضاي آرماني ، شکستن قاب يا کادر با موضوعات ، پوشش سر اشخاص به صورت کلاه قزلباش ، عمدتاً با دم قرمز.