اسفار اربعه

بدین ترتیب، ملاصدرا برای تأکید بر شیوه ی ابتکاری خویش در فلسفه، بزرگ ترین اثر فلسفی خویش را که یک دایرة المعارف عظیم فلسفی به شمار می رود، « اسفار اربعه » - یعنی سفرهای چهار گانه- نام گذاشت. به دیگر سخن، او ابواب مباحث فلسفی را با مراحل سیر و سلوک قلبی عرفا مطابقت داد و به آن ها آهنگی یگانه بخشید.

عرفا معتقد اند که سالک در طریق عرفان چهار سفر را انجام می دهد.

1- سفر من الخلق الی الحق:

در این مرحله ، سالک می کوشد از طبیعت عبور کند و عوالم ماورای طبیعی را نیز پشت سر بگذارد تا به ذات حق واصل شود و میان خود و حق حجابی نیابد.

2- سفر بالحق فی الحق:

در این مرحله پس از آن که سالک با نزدیکی به ذات حق او را شناخت، به کمک خود او به سیر در شئون و کمالات و اسماء و صفات او می پردازد.

3- سفر من الحق الی الخلق بالحق:

در این مرحله، سالک به سوی خلق و میان مردم باز می گردد اما این بازگشت به منزله ی جدا شدن و دور شدن از ذات حق نیست بلکه او ذات حق را با همه چیز و در همه چیز می بیند.

4- سفر فی الحق بالحق:

در این سیر، سالک به هدایت مردم و کمک به آن ها برای رسیدن به حق می پردازد. ملا صدرا نیز مباحث کتاب خویش را بر حسب همین مراحل چهار گانه تنظیم کرده و در آن سلوک عقلی را با سلوک عرفانی هماهنگ ساخته است:

الف- مباحث کلی درباره ی احوال موجود از آن حیث که موجود است . در واقع، این مباحث مقدمه ی بحث توحيد است و در حقیقت به سیر فکر ما از خلق به حق (امور عامه فلسفه)می پردازد.

ب- مباحث توحید و خداشناسی و صفات الهی(سیر بالحق فی الحق) .

پ- مباحث افعال باری یعنی صدور موجودات از ذات الهی و جریان فیض هستی در مراتب عقول و فرشتگان و افلاک و نفوس (سیر من الحق الی الخلق بالحق ) .

ت- مباحث نفس معاد(سیر فی الخلق بالحق). (صفحه ی 98 و 99)