جامد و مشتق

شناخت اسم از لحاظ (جامد و مشتق بودن) از بحث‌های مهم، در تجزیه و ترکیب می‌باشد. اسم‌ها در زبان عربی به دو دسته تقسیم می‌شوند : 1) جامد ، 2) مشتق

اسم جامد = آن است که ريشه‌ي فعلی و معنوی و وصفی نداشته باشد. مانند ، شَجَر ، و.....

بیشتر اسم‌ها جامد هستند.

1) جامد غیر مصدری : اسمی که از آن هیچ کلمه دیگر بدست نمی‌آید.

2) جامد مصدری : همان مصادر فعل های مجرّد و مزید هستند.

مصادر مجرد = نَصْر – عِبادة – ذَهابْ – ظُهور – زِلزالْ و ....

مصادر مزید = إکرامْ – اجْتِهاد – اِسْتِخْراج – مُشارِکَة و ....

اسم مشتق = آن است که ريشه‌ي فعلی و معنوی وصفی داشته باشد. کاتَب و مکتوب .

اقسام اسم‌های مشتق :

1. اسم فاعل
2. اسم مفعول
3. صفت مشبهه
4. صيغه‌ي مبالغه
5. اسم تفضیل
6. اسم زمان
7. اسم مکان
8. اسم آلت (ابزار)

اینک هر یک از 8 قسم اسم‌های مشتق را توضیح خواهیم داد:

1) اسم فاعل ، 2) اسم مفعول

مزید:

1) از فعل مضارع معلوم ساخته می‌شود.

2) حرف اوّل مضارع حذف و به جای آن ( مُ ) می‌آوریم.

3) اگر یک حرف مانده به آخر مکسور شود اسم فاعل بدست می‌آید و اگر مفتوح شود اسم مفعول بدست می‌آید.

ممکن است به اسم فاعل یا مفعول پسوندهای ( ة ، ان ِ ، ین ِ ، ونَ ، ینَ ، ات) اضافه شود.

معِّلمات - مُعَّلمینَ

اسم مفعول فقط از افعال متعدّی ساخته می‌شوند.

3) صفت مشبهه : دارای اوزان مختلف است و معمولاً از افعال لازم ساخته می‌شود.

اوزان صفت مشبهه

اسم‌های فاعل و یا مفعولی که بر صفتی ثابت دلالت دارند صفت مشبهه است.

طاهر ، سالِم ، معتمِد ، محمود و ....

4) صیغه مبالغه : دارای اوزان مختلفی و معنای «بسیار» می‌دهند.

عَلّامَة = بسیار دانا

در وزن‌های مشترک صفت مشبهه و صیغه‌ی مبالغه اگر معنی کثرت داشته باشند صیغه مبالغه‌اند و گرنه صفت مشبّهة هستند.

فُعول جامد است ولی فَعول مشتق می‌باشد.

5) اسم تفضیل : اسمی که برتری صفتی را در کسی یا چیزی نسبت به دیگری یا دیگران نشان می‌دهد.

اسم‌های بروزن ( أفْعَلْ ) که بر رنگ و عیب دلالت کند صفت مشبّهه محسوب می‌شوند.

گاهی دو حرف آخر اسم تفضیل که یکسان هستند در يكدیگر ادغام می‌شوند.

دو کلمه (خیر و شر) اسم تفضیل محسوب می‌شوند در صورتیکه به معنای بهتر یا بدتر باشند ولی در صورتیکه معنای بد یا خوب باشند صفت مشبهة‌اند.

خَیرُ المواهبِ، العقلُ و شرُّ المصائبِ الجَهْلُ.

بهترین بخشش‌ها عقل و بدترین مصیبت‌ها نادانی است.(اسم تفضیل)

هذا المعلُ خیرٌ و ذلک العملُ شرٌّ.

این کار خوب و آن کار بد است. (صفت مشبّهة)

6) اسم زمان ، 7) اسم مکان

اسم‌های مکان ( ة ) تأنیث می‌گیرند. = مَدرَسة، مَزرَعة، مَکتَبَة.

8) اسم آلت : بر ابزار و وسيله‌ي انجام کار دلالت می‌کند.

اسم‌هایی که بر ابراز دلالت دارند ولی بر وزن‌های فوق نمی‌باشند اسم آلت جامد محسوب می‌شود.

سُلّم = نربان

سِکّنِ = چاقو، کارد

نأس = تبر و...