هنگامي كه يك محلول آبي اسيد با محلول آبي باز مخلوط شود، اسيد و باز يكديگر را خنثي مي‌كنند.

سنجش حجمي اسيد - باز روشي براي اندازه گيري حجم اسيد و باز لازم براي خنثي شدن است.

اگر غلظت يكي از محلول‌ها معلوم باشد، غلظت محلول ديگر قابل اندازه گيري است.

به همين منظور محلول استاندارد يا محلولي كه غلظت آن معلوم است در يك بورت ريخته مي‌شود. حجم معيني از محلول مجهول در يك ارلن يا بشر ريخته مي‌شود و چند قطره شناساگر براي تشخيص نقطه پاياني به آن محلول اضافه مي‌شود.

نقطه پاياني يک سنجش حجمي، حجمي از محلول استاندارد است که براي خنثي شدن کامل محلول مجهول مصرف مي‌شود. اين حجم به طور تجربي در آزمايشگاه از روي تغيير رنگ شناساگر اندازه گرفته مي‌شود.

اگر بخواهيم محلول يك اسيد مجهول را با باز خنثي كنيم نمودار آن صعودي خواهد بود. چون اين نمودارها PH برحسب حجم مصرفي از بورت هستند. هنگامي كه محلول اسيدي است PH كمتري دارد.

در نقطه هم ارزي، نقطه‌اي كه اسيد و باز كاملاً يكديگر را خنثي مي‌كنند، 7=PH مي‌شود.

در نقطه هم ارزي مواد شركت كننده واكنش دقيقاً بر اساس نسبت‌هاي استوكيومتري يكديگر واكنش مي‌دهند.

براي دو محلول غير هم جنس كه كاملاً يكديگر را خنثي مي‌كنند اين رابطه برقرار است.

M غلظت مولي محلول

n ظرفيت و V حجم محلول.

تغييرات PH اطراف نقطه هم ارزي بسيار شديد است به همين دليل نمودار در پيرامون نقطه هم ارزي به صورت عمودي در مي‌آيد چون افزودن مقدار كمي اسيد يا باز PH منطقه خنثي را به شدت تغيير مي‌دهد.

تعيين نقطه هم ارزي در نمودار:

حالت اول : اسيد قوي در ارلن ريخته شده باشد و با يك باز قوي خنثي شود.

PH نقطه هم ارزي در نقطه 7 است. چون وقتي اسيد قوي و باز قوي دقيقاً بر اساس نسبت‌هاي استوكيومتري خود با هم واكنش دهند محيط كاملاً خنثي مي‌شود.

حالت دوم : باز قوي با يك اسيد قوي خنثي شود.

PH نقطه هم ارزي دقيقاً در نقطه 7 است . نمودار نزولي بوده است و در نقطه هم ارزي باز قوي و اسيد قوي دقيقاً بر اساس نسبت‌هاي استوكيومتري خود با هم واكنش مي‌دهند و يكديگر را كاملاً خنثي مي‌كنند.

حالت سوم: اسيد ضعيف در داخل ارلن ريخته شده و باشد و با باز قوي خنثي شود.

نمودار صعودي بوده و نقطه هم ارزي در PH>7 واقع مي‌شود. در واقع اسيد ضعيف و باز قوي حتي اگر بر اساس نسبت‌هاي استوکيومتري خود با هم واکنش دهند، محيط کاملاً خنثي نمي‌شود. چون نمك حاصل از اسيد ضعيف و باز قوي يك نمك بازي است. [در آب هيدروليز مي‌شود و با جذب يون‌هاي آب غلظت را افزايش مي‌دهد] بر اثر آبكافت، ‌مجدداً محيط را تا حدي بازي كرده و PH>7 مي‌شود.

حالت چهارم: در ارلن يك باز ضعيف است كه با يك اسيد قوي خنثي مي‌شود.

اين نمودار نزولي بوده و نقطه هم ارزي در PH<7 واقع مي‌شود. در واقع باز ضعيف و اسيد قوي حتي اگر به نسبت‌هاي استوكيومتري با هم واكنش دهند، محيط كاملاً خنثي نمي‌شود.

‌چون نمك حاصل از باز ضعيف و اسيد قوي يك نمك اسيدي است و بر اثر آبكافت، ‌مجدداً محيط را تا حدي اسيدي كرده وPH<7 مي‌شود.

دقت كنيد كه نقطه هم ارزي دقيقاً با نقطه‌ي پاياني يكسان نيست.

نقطه پاياني نقطه‌اي است كه شناساگر در آن تغيير رنگ مي‌دهد. نقطه هم ارزي نقطه‌اي است كه در آن اسيد و باز يكديگر را كاملاً خنثي مي‌كنند.

به همين دليل تلاش مي‌شود تا از شناساگري استفاده شود تا اين دو نقطه تا حد ممكن به هم نزديك شوند.

شناساگرهاي مناسب براي انواع سنجش‌ها حجمي اسيد - باز

براي بدست آوردن حجم نقطه پاياني و غلظت محلول مجهول از دو روش مي‌توان استفاده كرد.

1)

روش دوم استفاده از روابط استوكيومتري است.

به عنوان مثال محلولي از اسيد قوي با سديم هيدروكسيد 1 مولار خنثي مي‌شود. حجم مصرفي از سود 20mL است. مولاريته اسيد را مي‌توان اينگونه محاسبه كرد.

استفاده از روابط استوكيومتري